رمان تاریخی و اجتماعی «باکوی زیرزمینی در وادی عشق و مبارزه» یکی از آثار برجسته محمد سعید اردوبادی، نویسنده و روزنامهنگار سرشناس آذربایجانی است که با ترجمه ودود مردی و توسط انتشارات نگاه در اختیار مخاطبان فارسیزبان قرار گرفته است. این اثر که از مجموعه ادبیات آذربایجان محسوب میشود، بازتابدهنده اوضاع پرآشوب، تبآلود و بهشدت طبقاتی شهر باکو در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم میلادی است. نویسنده با تکیه بر نگاه واقعگرایانه و مستند خود، دورهای حساس از تاریخ قفقاز را روایت میکند که در آن کشف چاههای نفت، این منطقه را به یکی از قطبهای اقتصادی جهان تبدیل کرد و سیل عظیمی از کارگران، سرمایهداران بزرگ، جاسوسان تزار و انقلابیون مخفی را به این شهر کشاند. اردوبادی در این اثر بهخوبی توانسته است تقابل ساختارهای قدرت و تودههای تحت استثمار را در فضایی دراماتیک به تصویر بکشد و پایههای داستانی خود را بر بستر مستندات تاریخی استوار کند. شالوده و هسته اصلی محتوای این رمان بر دو محور موازی یعنی مناسبات سیاسی و عواطف انسانی بنا شده است. داستان در کوچههای گلآلود، محلههای فقیرنشین و فضاهای تاریک و نمور باکو جریان دارد؛ جایی که بوی گوگرد و نفت با طعم گس فقر و خفقان ادغام شده است. شخصیتهای کلیدی داستان مانند پاولوشا، عسگر، آیراپت و ژنیا در مسیر پرپیچوخم این روایت بهمرور از یک زندگی روزمره و عادی به سطحی از آگاهی طبقاتی و بیداری سیاسی میرسند. این افراد بهرغم کار طاقتفرسا و تبعیضهای شدید، هستههای پنهان و چاپخانههای مخفیانهای را برای سازماندهی کارگران و انتشار شبنامهها علیه حکومت تزاری و مالکان بزرگ نفت ایجاد میکنند. این کتاب صرفا یک مانیفست سیاسی یا گزارش تاریخی نیست، بلکه روایتگر پیوندهای عمیق انسانی، رفاقتها، فداکاریها و عشقهای پرشور در دل تاریکیهاست. قهرمانان داستان در موقعیتهای دشواری قرار میگیرند که آنها را ناگزیر به انتخاب میان کششهای عاطفی و پایبندی به آرمانهای جمعی میکند. این رمان نمودی کامل از رئالیسم اجتماعی است که جزییات دقیقی از زیست شهری کلانشهر باکو در آستانه ورود به عصر مدرنیته را ثبت کرده است. اردوبادی به دلیل حضور مستند و تجربه زیسته خود در آن جغرافیا، تصاویری زنده و ملموس از تضادهای اجتماعی میان اشراف تازهبهدورانرسیده نفتی و کارگران مهاجر ارائه میدهد. توصیفهای دقیق او از میخانهها، میادین نفتی و محلات حاشیهای، به متن کیفیتی شبیه به یک سند تاریخی بخشیده است. از سوی دیگر قلم نویسنده با تلفیق لحن حماسی مبارزات کارگری و لحن رمانتیک ادبیات کلاسیک آذربایجان، کشش داستانی بالایی ایجاد میکند. این ویژگیها باعث شده است که کتاب «باکوی زیرزمینی در وادی عشق و مبارزه» نهتنها بهعنوان یک اثر ادبی سرگرمکننده، بلکه بهعنوان یک مرجع جامعهشناختی برای شناخت جنبشهای سوسیالدموکرات، نقش زنان در تحولات سیاسی و پیوند میان اقوام و مذاهب مختلف در منطقه قفقاز مورد توجه پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ معاصر قرار گیرد.
