فاوستوس

نمایشنامه «فاوستوس» نوشته‌ی دیوید مامت، نمایشنامه‌نویس و فیلم‌نامه‌نویس برجسته‌ی آمریکایی، در سال ۲۰۰۴ برای نخستین‌بار در تئاتر مجیک سان‌فرانسیسکو روی صحنه رفت و تلاشی مدرن برای بازخوانی یکی از مشهورترین افسانه‌های ادبیات غرب، یعنی اسطوره‌ی فاوست، به شمار می‌آید. ممت که با نمایشنامه‌هایی مانند «گلنگری گلن راس» و «اولیانا» شناخته می‌شود، در این اثر به جای تمرکز بر عناصر جادویی و ماجراجویانه‌ی روایت‌های کلاسیک فاوست، به جنبه‌های فلسفی و اخلاقی آن توجه می‌کند و داستان را به تأملی درباره‌ی غرور فکری، مسئولیت اخلاقی و مرزهای دانش انسانی تبدیل می‌سازد. نتیجه نمایشی نسبتا کوتاه و فشرده است که در دو پرده نوشته شده و بیش از آنکه بر کنش بیرونی تکیه کند، بر جدال‌های فکری و گفت‌وگوهای فلسفی استوار است. در نسخه‌ی مامت، شخصیت اصلی یعنی فاوستوس نه یک جادوگر یا کیمیاگر، بلکه دانشمندی موفق و فیلسوفی برجسته است که در آغاز نمایشنامه به نقطه‌ای از زندگی رسیده که تصور می‌کند اثر بزرگ فکری خود را به پایان رسانده است؛ اثری که به باور او حقیقت نهایی جهان را توضیح می‌دهد. او در کنار همسر و فرزند خردسالش زندگی نسبتا آرامی دارد و ظاهرا به همه‌ی آنچه یک انسان می‌تواند بخواهد دست یافته است. با این حال، در پس این آرامش ظاهری، عطشی عمیق برای اثبات برتری فکری و تأیید نهایی نظریه‌هایش وجود دارد؛ عطشی که به تدریج به شکل نوعی غرور و خودباوری افراطی آشکار می‌شود. در جریان جشنی خانوادگی، شخصیتی اسرارآمیز به نام ماگوس وارد داستان می‌شود. او در ظاهر جادوگری مرموز است، اما در واقع نقش وسوسه‌گر و آزمونگر فاوستوس را ایفا می‌کند. ماگوس با زیر سوال بردن قطعیت فکری فاوستوس، او را به چالشی فلسفی می‌کشاند و به‌تدریج او را متقاعد می‌کند که همه چیز-حتی زندگی و خوشبختی خانواده‌اش-را بر سر اثبات درستی نظریه‌ی خود شرط ببندد. این لحظه، بازآفرینی مدرن همان «معامله‌ی فاوستی» است؛ معامله‌ای که در روایت‌های کلاسیک با شیطان بسته می‌شود، اما در نسخه‌ی مامت بیشتر به یک آزمون عقلانی و اخلاقی شبیه است تا پیمانی جادویی. پس از این شرط‌بندی، زمان در نمایشنامه به شکلی ناگهانی فشرده می‌شود و فاوستوس به سرعت با پیامدهای تصمیم خود روبه‌رو می‌گردد. او آینده‌ای را می‌بیند که در آن زندگی خانوادگی‌اش فروپاشیده است: همسرش از میان رفته، فرزندش قربانی بی‌توجهی و غفلت شده و اثر فلسفی‌اش نیز ارزش و اعتبار خود را از دست داده است. این تجربه‌ی ناگهانی آینده، فاوستوس را مجبور می‌کند با این پرسش روبه‌رو شود که آیا جست‌وجوی حقیقت مطلق ارزش چنین بهایی را داشته است یا نه. در لایه‌ی عمیق‌تر، نمایشنامه درباره‌ی تعارض میان دانش انتزاعی و زندگی انسانی است. فاوستوس باور دارد که حقیقت نظری و قطعیت فکری بالاترین هدف انسان است، اما روند داستان نشان می‌دهد که چنین جست‌وجویی، اگر از روابط انسانی و مسئولیت اخلاقی جدا شود، می‌تواند به نابودی همان چیزهایی بینجامد که زندگی را معنا می‌بخشند. مامت از طریق گفت‌وگوهای طولانی میان فاوستوس و ماگوس، این پرسش را مطرح می‌کند که آیا عقل و فلسفه می‌توانند به تنهایی راهنمای زندگی باشند یا انسان برای زیستن به چیزی فراتر از استدلال نیاز دارد. از نظر سبکی، «فاوستوس» ادامه‌ی سنتی ادبی است که از نمایشنامه‌ی «دکتر فاوستوس» اثر کریستوفر مارلو تا «فاوست» گوته امتداد یافته است، اما مامت این اسطوره را به دنیای مدرن منتقل می‌کند. در این نسخه، مسئله دیگر قدرت جادویی یا ثروت نیست، بلکه غرور روشنفکرانه و یقین فلسفی است که انسان را به سقوط می‌کشاند. همین تغییر زاویه دید باعث می‌شود نمایشنامه بیش از آنکه داستانی ماجرایی باشد، به اثری تأمل‌برانگیز درباره‌ی حدود عقل، مسئولیت اخلاقی و بهای جاه‌طلبی فکری تبدیل شود.