کتاب «زندگی و اندیشه زرتشت» گردآوری علی دهباشی و حسین آبادیان، یک کلیدواژه مکتوب و یکی از جامعترین آثار مجموعهمقالات در ساحت ایرانشناسی است که به واکاوی ابعاد گوناگون حیات، زمانه، مسائل مذهبی و تاثیرات فرهنگی پیامبر باستان ایران میپردازد. این اثر با کنار هم قرار دادن آراء و پژوهشهای برجستهترین محققان داخلی و بینالمللی، بستری چندبعدی برای درک زرتشت تاریخی و اساطیری فراهم میسازد. بخش نخست این بررسی، به ریشهیابی بستر جامعه مادی و فرهنگ ایران باستان خاوری اختصاص دارد و خواننده را با جغرافیای ظهور این آیین آشنا میکند. در ادامه، حیات زرتشت از دو زاویه کاملا مجزا یعنی روایتهای اساطیری و پژوهشهای تاریخی مورد موشکافی قرار میگیرد. مسائل چالشبرانگیزی چون زمان دقیق ظهور و مبدأ گاهشماری زرتشتی از دیدگاه اساتیدی نظیر تقیزاده، پورداود و بهروز مطرح میشود تا تضادهای موجود در اسناد تاریخی عیان گردد. در ساحت بررسی متون مقدس، کتاب به سراغ اصیلترین بخش اوستا یعنی گاتاها میرود و آن را به عنوان تنها شناساگر اندیشههای دستاول زرتشت معرفی میکند؛ جایی که تمایز میان تعالیم اولیه پیامبر و مسائل موروثی یا مسخ سنتهای بعدی در دوران پایبندی به اصل، به نقد کشیده میشود. مسائل نظری و کلامی نظیر ثنویت اخلاقی، یگانگی و دوگانگی در مزدیسنا و جایگاه اهورامزدا در برابر دیوان، بخش مهمی از این پژوهش را به خود اختصاص داده است؛ به طوری که خواننده با ساختار الاهیات زرتشتی، مسئله رستاخیز، معادشناسی و پیشگوییهای مندرج در متون فارسی میانه به طور کامل مواجه میشود. یکی از گرهگاههای تاریخی کتاب، واکاوی پیوند میان آیین زرتشت و حکومتهای باستانی ایران است. فرضیه عدم پیروی هخامنشیان از این دین در کنار بررسی وضعیت مزدیسنا در دوران پیش از ساسانیان و در نهایت، تبدیل شدن آن به دین رسمی کشور در عصر ساسانی، تغییرات کارکردی این آیین از یک پیام آسمانی به یک نهاد قدرتمند سیاسی را به تصویر میکشد. کتاب همچنین گسستها و تداومهای فرهنگی را در دوران پس از باستان دنبال میکند و به مسائلی چون کیش زرتشت در مواجهه با اسلام و انتقال اندیشههای مزدیسنی به فرهنگ اسلامی میپردازد. ارزش مردمشناختی کتاب در ثبت جزئیات زیست زرتشتیان، از جمله شادمانیهای ملی، جشنها، لباس، خوراکهای آیینی و مقام زن در اوستا تجلی مییابد که تصویری پویا از بقای این جامعه ارائه میدهد. در نهایت، کتاب دایره اثرگذاری زرتشت را تا جهان امروز، نگاه ایرانشناسان معاصر و حتی فلسفه غرب گسترش داده و با بررسی مواجهه اندیشمندانی چون نیچه و هایدگر با مفهوم زرتشت، بر مانیفست جهانی این تفکر صحه میگذارد. این مجموعه مقالات، بدون پیشداوری، مسائل عمیق تاریخی و عرفانی آیین زرتشت را بررسی کرده و اثری معتبر برای بازیابی هویت و اندیشه ایرانی به شمار میآید.
