عین القضات همدانی

«عین‌القضات همدانی؛ زندگی‌نامه و ریشه‌های فلسفی او» نوشته‌ی علینقی منزوی به زندگی و فلسفه‌ی یکی از برجسته‌ترین چهره‌های تصوف و فلسفه در ایران می‌پردازد که میراثی از دانش و عرفان از خود به‌جای گذاشته است. عین‌القضات همدانی، معروف به ابوالمعالی عبدالله بن محمد بن علی میانجی همدانی نویسنده، شاعر، مفسر قرآن، راوی حدیث و عالم فقه در قرن پنجم و ششم هجری قمری در ایران (همدان) بود. او با زبان‌های فارسی، عربی و پارسی میانه آشنایی داشت و همچنین در حوزه‌های عرفان و تصوف نیز مقام والایی داشت. او از چهره‌های برجسته عقلانی اسلامی است که تفکرات و دیدگاه‌های او بیشتر از منظر مبانی و مباحث متصوفه مورد توجه و بررسی قرار گرفته است، درحالی‌که از حیث سنت فلسفه اسلامی و مبانی منطقی و عقلانی آن، توجه کمتری به آثار و عقاید او شده است. اگرچه عین‌القضات، پس از یک انقلاب درونی و روحی در عنفوان جوانی از مطالعه کتاب‌های فالسفه و متکلمان از جمله محمد غزالی دست شست، اما تا آخر عمر تحت تاثیر افکار او باقی ماند و رگه‌هایی از مشابهت تفکر او به عقاید ابوحامد محمد غزالی مشاهده می‌شود. او مانند غزالی با این‌که تبحر ویژه‌ای در علوم ظاهری پیدا کرده بود اما به تصوف و عالم معرفت روی آورد و پس از آشنایی با احمد غزالی، در طریق وصول و عالم کشف و شهود و معرفت قدم گذاشت. او دریافت‌های حاصل از مکاشفات و شهودات روحانی خودش را بی‌پروا و شیوا در قالب کلمات می‌ریخت و به طالبان و مشتاقان عرصه معرفت هدیه می‌کرد. او که در انواع علوم عصر خود و نیز ذکاوت و صراحت لهجه، زبان‌زد و سرآمد دوران بود، دیدگاه‌های خاص خودش را با شجاعت بیان می‌کرد. او بر این باور بود که حقیت را باید بیان کرد. عین‌القضات همچنین با بهره‌گیری بجا و مناسب از کلام وحی، احادیث و روایات و با تسلط دقیقی که بر آیات قرآن داشت به معرفی عقاید و آراء خویش می‌پرداخت تا احوالات درونی خود را برای مخاطب تشنه و منتظر خویش روشن کند. پایان زندگی عین‌القضات همدانی، یکی از تراژیک‌ترین رویدادهای تاریخ فکری و عرفانی ایران است. اجرای حکم اعدام او در همدان، زادگاهش، به دستور حکومت سلجوقی و با تایید علمای زمان، نشان دهنده‌ی شدت اختلافات فکری و سیاسی در آن دوره است. اجرای حکم در ابتدای صبح و در خفا، نشان دهنده‌ی ترس حاکمیت از واکنش مردمی است که به او ارادت داشتند و از دیدگاه‌های او پیروی می‌کردند. «عین‌القضات همدانی؛ زندگی‌نامه و ریشه‌های فلسفی او» برای علاقمندان به تاریخ فکر و اندیشه در ایران کتابی خواندنی، مفید و راهگشاست.