خاطرات اوین

وقتی صحبت از ادبیات زندان در فضای پس از انقلاب به میان می‌آید، ذهن مخاطب معمولا به سمت بیانیه‌های پرشور تند یا روایت‌های حماسی از مقاومت متمایل می‌شود؛ اما کتاب «خاطرات اوین» نوشته صادق زیباکلام دقیقا در نقطه مقابل این کلیشه قرار دارد. این اثر که می‌توان آن را به نوعی در امتداد دغدغه‌های کتاب قبلی نویسنده یعنی «چرا شما را نمی‌گیرند و آخرش چی می‌شه؟» دانست، یک بازخوانی کاملا انسانی، روان‌شناختی و جامعه‌شناختی از موقعیت حبس است. صادق زیباکلام مفرد با همان لحن صریح و بی‌تکلفی که در دانشگاه و رسانه‌ها از او سراغ داریم، وارد محیط سنگین اوین می‌شود، اما به جای اینکه پشت تئوری‌های کلان علوم سیاسی پنهان شود، با یک خودافشاگری عجیب، آسیب‌پذیری‌ها و ضعف‌های خود را در مواجهه با دیوارهای بلند زندان به تصویر می‌کشد. او حتی در مقدمه با تواضعی که شاید به مذاق برخی خوش نیاید، اشاره می‌کند که به دلیل کوتاه بودن دوران بازداشتش که حدود دو ماه به طول انجامیده، در مقایسه با محبوسان باسابقه خجالت می‌کشد عنوان زندانی سیاسی را یدک بکشد. همین نقطه عزیمت، تکلیف خواننده را با متن روشن می‌کند؛ اینجا قرار نیست با یک قهرمان‌سازی کلاسیک مواجه شویم، بلکه با روایت یک آکادمیسین جاافتاده روبرو هستیم که ناگهان از پشت تریبون‌های رسمی به درون واقعیتی سخت و ملموس پرتاب شده است. بخش عمده‌ای از پویایی متن و کشش روایی کتاب، ناشی از تضاد عمیقی است که میان ذهنیت یک استاد دانشگاه و عینیت صلب ساختار زندان شکل می‌گیرد. در این یادداشت‌های روزانه اوین صرفا یک لوکیشن فیزیکی با دیوارهای سیمانی نیست، بلکه به مثابه یک موقعیت ذهنی و نوعی دستگاه تولید روایت عمل می‌کند که زمان و روزمرگی را در خود هضم می‌کند. زیباکلام که پیش از این در کتاب‌های شاخصی مثل «ما چگونه ما شدیم؟» یا «سنت و مدرنیته» به واکاوی ریشه‌های ناکامی‌های تاریخی ایران پرداخته بود، در این پهنه کوچک، همان پرسش‌ها را از سطح کلان به سطح تجربه‌ی زیسته و انفرادی می‌کشاند. نویسنده در طول این مدت کوتاه نزدیک به دویست صفحه یادداشت قلمی می‌کند تا از فکر و خیال و هجوم افکار منفی رها شود. او از لحظاتی می‌نویسد که به تنگ آمده، ترسیده و به معنای واقعی کلمه کم آورده است؛ دلتنگی برای خانواده، راه‌رفتن‌های بی‌پایان و ملال‌آور در حیاط بند و نوسانات خلقی شدیدی که گریبان هر انسانی را در شرایط انزوا می‌گیرد. این مستندنگاری بدون سانسور از احوالات روحی، به متن کیفیتی نیمه مستند و بسیار ملموس بخشیده است که مرز میان واقعه‌نگاری سیاسی و اتوبیوگرافی روان‌شناختی را محو می‌سازد. ارزش افزوده‌ی این اثر در گفتگوهای گزینش‌نشده‌ی نویسنده با آدم‌های درون بند نهفته است که زندان اوین را به یک عنوان یک جزء از جامعه‌ی بزرگ‌تر ایران تبدیل می‌کند. زیباکلام با بهره‌گیری از روحیه‌ی جستجوگر خود، دایره‌ی دیدش را از سلول شخصی فراتر می‌برد و به ثبت تعاملاتش با سایر محبوسان، به ویژه حجم انبوه زندانیان مالی و حتی کادر اداری و مسئولان زندان می‌پردازد. او اگرچه رفتار بدنه‌ی اجرایی را در بسیاری از موارد محترمانه توصیف می‌کند، اما چشم خود را بر ناکارآمدی‌های ساختاری سیستم قضایی و وضعیت معیشتی و روانی آدم‌های پشت میله‌ها نمی‌بندد. یکی از بخش‌های پنهان و جذاب کتاب، نقب‌های تاریخی نویسنده و مقایسه‌ی ناخودآگاه فضای اوین قبل و بعد از انقلاب است؛ چرا که او تجربه‌ی بازداشت در دوران پهلوی را نیز در کارنامه‌ی خود دارد و این دوقطبی تاریخی، عمق تحلیلی متفاوتی به کتاب بخشیده است.